جایگاه احزاب سیاسی در ترکیه

آناخبر: احزاب سیاسی که جزو لاینفک نظام های دمکراتیک محسوب می شوند با تشکیل جمهوری ترکیه پای به صحنه سیاسی این کشور گذاشتند. در دوران امپراتوری عثمانی بدلیل ساختار قدرت، احزاب سیاسی به شکل فعلی وجود نداشت و در آن دوران جمعیتها و فرقه های مختلف سیاسی و عقیدتی موضوع بحث بود.

 

با تشکیل جمهوری نوپای ترکیه احزاب سیاسی به شکل امروز نیز در ترکیه شکل گرفت و حزب جمهوریخواه خلق از سوی مصطفی کمال آتاترک بنیانگذار جمهوری ترکیه تشکیل شد. به موازات این حزب برخی احزاب دیگر نیز تشکیل شدند ولی تنها چندسال امکان فعالیت یافتند و بعد از آن احزاب سیاسی بجز حزب جمهوریخواه خلق به موجودیت خود پایان داده و در دوران تک حزبی تنها حزب جمهوریخواه خلق فعالیت خود را ادامه داد.
بعد از فوت آتاترک و در اواخر دهه 1940 احزاب سیاسی دوباره اجازه فعالیت سیاسی یافتند و در دهه 1950 حزب دمکرات به رهبری جلال بایار و عدنان مندرس در انتخابات عمومی قدرت را در ترکیه در دست گرفت. این حزب حدود 10 سال حزب حاکم در ترکیه بود و حزب جمهوریخواه خلق نیز به عنوان حزب مخالف فعالیت می کرد.
حزب جمهوریخواه خلق با گرایشات سوسیال دمکرات و حزب دمکرات با گرایشات لیبرال با رگه های ملی و در برخی موارد دینی دو طرز فکر حاکم بر ترکیه بودند که بقایای آنها تاکنون در قالب احزاب مختلف ادامه یافته است.
با کودتای نظامی 1960، احزاب سیاسی ترکیه تعطیل و حزب جمهوریخواه خلق بعد از مدتی اجازه فعالیت یافت و دیدگاه لیبرال در ترکیه نیز که در قالب حزب دمکرات فعالیت می کرد با نامهای دیگری فعالیت کرد و سلیمان دمیرل رییس جمهور متوفی ترکیه در اواخر دهه 60 میلادی موفق به کسب قدرت شد. در دهه 1960 دیدگاه ملی گرا نیز قدرتی نوظهور در صحنه سیاسی ترکیه بود و آلپ آرسلان ترکش رهبر افسانه ای پان ترکیستهای ترکیه در این دهه در صحنه سیاسی ترکیه ظهور کرد.
در دهه 1970 میلادی قدرت بین حزب جمهوریخواه خلق و حزب عدالت به رهبری سلیمان دمیرل دست به دست می شد. در این دهه قدرت نوظهور دیگری در صحنه سیاسی ترکیه ظهور کرد و آن نیز نجم الدین اربکان رهبر افسانه ای سیاسی ترکیه بود که احزاب نظام ملی، سلامت، فصیلت و سعادت را با دیدگاههای اسلامگرا تاسیس کرد.
در اواخر دهه 1970 میلادی با تشدید درگیری بین گروههای چپ و راست در ترکیه زمینه برای انجام کودتای 1980 فراهم و با کودتای یاد شده به رهبری ژنرال کنعان اورن رییس وقت ستاد ارتش ترکیه فعالیت تمامی احزاب سیاسی ترکیه تعطیل و بلند اجویت، سلیمان دمیرل، نجم الدین اربکان و آلپ آرسلان ترکش رهبران احزاب جمهوریخواه خلق، عدالت، سلامت ملی و حرکت ملی از فعالیتهای سیاسی منع شدند.
تمامی احزاب سیاسی که فعالیتهای آنان تعطیل شده بود در سالهای بعد با اسامی جدید مجددا فعالیت خود را آغاز کردند. مهمترین تغییر در صحنه سیاسی ترکیه در دهه 1980 ظهور حزب مام میهن به رهبری تورگوت اوزال رییس جمهور فقید ترکیه بود.
این حزب در دورانی که فعالیت احزاب سیاسی ترکیه ممنوع بود سعی در گردهم آوردن تمامی دیدگاههای سیاسی تحت لوای یک حزب سیاسی واحد کرد. حزب مام میهن در دورانی که قدرت را در پارلمان بدست گرفت در اکثریت شهرهای بزرگ ترکیه نیز در انتخابات محلی به پیروزی رسید. این حزب و رهبر آن تورگوت اوزال با دیدگاههای لیبرال چهره عمومی ترکیه و نیز اقتصاد این کشور را دگرگون کردند.
با پایان ممنوعیت سیاسی رهبران سیاسی در ترکیه و بازگشت مجدد آنان به صحنه سیاست، امانتی که به حزب مام میهن سپرده شده بود مجددا به صاحبان اصلی آنها بازگشت و حزب مام میهن به تدریح از صحنه سیاسی کشور حذف شد.
در پی آزادی احزاب سیاسی، بلند اجویت که در کودتای 1980 رهبری حزب جمهوریخواه خلق را عهده دار بود راه خود را از این حزب جدا و حزب دمکرات چپ را تشکیل داد. آلپ آرسلان ترکش رهبری حزب ملی گرای کار را عهده دار شد. این حزب سپس نام خود را به حرکت ملی تغییر داد. نجم الدین اربکان نیز حزب فضیلت را تشکیل داد. سوسیال دمکراتهای ترکیه حزب سوسیال دمکرات خلق را تشکیل دادند. این حزب سپس با حزب جمهوریخواه خلق ادغام و نام حزب جمهوریخواه خلق را انتخاب کرد.
در اوایل دهه 1990 حزب مام میهن قدرت سیاسی را در دست داشت و با ریاست جمهوری تورگوت اوزال ، ییلدریم آک بولوت نخست وزیری را عهده دار و بعد از وی نیز مسعود ییلماز نخست وزیر این حزب بود. در این دهه با افول قدرت سیاسی حزب مام میهن سلیمان دمیرل، خانم تانسو چیللر ، نجم الدین اربکان و بلند اجویت نیز نخست وزیری را عهده دار شدند.
تشتت در صحنه سیاسی ترکیه، وجود احزاب با دیدگاههای یکسان ولی با نامهای متفاوت، قدرت گیری اسلامگرایان در ترکیه و مداخله های نظامیان در صحنه سیاسی ترکیه در پایان دهه 1990 و آغاز سال 2000 با تعطیل فعالیتهای حزب فضیلت و ممنوع السیاسه شدن نجم الدین اربکان ، ترکیه را وارد مرحله جدیدی کرد.
در این دوران حزب سعادت تاسیس و بجای اربکان اداره حزب از سوی معتمدین وی انجام شد. در اوایل سالهای 2000 میلادی حزب عدالت و توسعه از سوی سیاستمدارانی که در کنار اربکان و در لوای حزب سعادت بودند تاسیس شد. این حزب در انتخابات سال 2002 میلادی با پیروزی در انتخابات عمومی قدرت را در دست گرفت و تا به امروز به حاکمیت خود ادامه داده است.
در دهه 1990 و سالهای بعدی صحنه سیاسی ترکیه شاهد ظهور ملی گرایی کرد به موازات ملی گرایی ترکها بود. در این سالها احزاب کردی عمدتا در مناطق کردنشین این کشور با اقبال عمومی موجه و خصوصا در انتخابات محلی موفق به کسب پیروزیهای بسیار چشمگیر شدند.
بدلیل وجود حد نصاب قانونی لزوم کسب حداقل 10 درصد آرا در کل کشور جهت ورود به مجلس، احزاب کردی سالها بطور منفرد نمایندگان خود را به مجلس اعزام کردند و این نمایندگان در مجلس اقدام به تشکیل گروه پارلمانی کردند. از سوی دیگر فعالیتهای این احزاب نیز بکرات ممنوع اعلام شد. با ظهور حزب عدالت و توسعه در صحنه سیاسی ترکیه و تغییر بسیاری قوانین و مقررات در این کشور و دشوارتر شدن ممنوعیت فعالیت احزاب سیاسی، احزاب کردی نیز با قدرت بیشتر در صحنه سیاسی ترکیه حضور و در آخرین انتخابات عمومی موفق به اعزام دهها نماینده به مجلس ملی ترکیه شدند.
وضعیت انتخابات محلی در ترکیه نیز در برهه های زمانی مختلف متفاوت از صحنه سیاسی کلی کشور نبود. احزاب سیاسی انتخابات محلی را به عنوان نقطه افولی جهت کسب قدرت پارلمانی ارزیابی می کنند. بطور نمونه قدرت گیری حزب فضیلت و موفقیت آن حزب در دهه 1990 میلادی در صحنه سیاسی ترکیه و حتی نخست وزیری نجم الدین اربکان تا حد زیادی مدیون موفقیتهای رجب طیب اردوغان شهردار وقت استانبول بود. در آن دوران اردوغان با موفقیت بسیار چهره استانبول را به عنوان شهردار تغییر داد و این موفقیت نقش عمده ای در پیروزیهای حزب فضیلت ایفاء کرد.
بدست گیری قدرت در انتخابات محلی محکی برای احزاب سیاسی از سوی رای دهندگان می باشد. این مساله از سوی احزاب سیاسی مد نظر قرار گرفته می شود و احزاب سیاسی مختلف سعی می کنند که در نهادهای محلی همانند شهرداریها بتوانند مثمر خدمات موثری باشند.
طرف دیگر قضییه نیز حاکمیت سیاسی است. حاکمیت سیاسی نیز با علم به قدرت نهادهای محلی در انتخابات عمومی سعی در ارایه خدمات به منتسبین وابسته به خود دارد.
انتخابات محلی در ترکیه اواخر ماه مارس سالجاری میلادی انجام خواهد شد. گرچه در حال حاضر نظام سیاسی ترکیه تغییر کرده و از سیستم پارلمانی به سیستم ریاستی تبدیل شده است ولی انتخابات محلی یاد شده اهمیتی مضاعف یافته است. زیرا عدم موفقیت حزب حاکم در این انتخابات به احتمال بسیار فراوان می تواند نتایج ناخواسته ای در انتخابات های عمومی پارلمانی و نیز انتخابات ریاست جمهوری بگذارد. به همین علت و با لحاظ این مساله به نظر می رسد احزاب سیاسی ترکیه با قدرت تمام در اتنخابات آتی محلی ترکیه شرکت کنند و برای پیروزی در آن تمام تلاش خود را بکار ببندند.