چرا شوروی فرقه دموکرات آذربایجان را تأسیس کرد؟

آناخبر: چرا شوروی با وجود هزینه گزاف، فرقه دمکرات آذربایجان را تأسیس کرد؟ برای پاسخ به این سؤال، باید شوروی، محدودیت‌ها، اهداف و رهبرانش را شناخت.

به گزارش آناخبر، در تاریخ سیاسی معاصر جهان، از بحران یک‌ساله آذربایجان در سال‌های ۲۵-۱۳۲۴ به‌عنوان سرآغاز جنگ سرد بین دو ابرقدرت جهانی آمریکا و شوروی و اولین پرونده شورای امنیت سازمان ملل یاد می‌شود.

سؤال این است که چرا شوروی با وجود هزینه گزاف، فرقه دمکرات آذربایجان را تأسیس کرد؟

برای پاسخ به این سؤال، باید شوروی، محدودیت‌ها، اهداف و رهبرانش را شناخت.

الف) محدودیت ژئوپلیتیک:

روس‌ها در طول تاریخ، از عدم دسترسی به آب‌های گرم در رنج بوده‌اند و همواره به دنبال راهی برای رفع این نقطه ضعف اساسی بودند.

ب)محدودیت و نیاز شدید به انرژی:

شوروی با توجه به قلمرو بسیار وسیع و لزوم سازندگی بعد از جنگ جهانی دوم و رقابت شدید با غرب، نیاز فراوانی به ذخایر انرژی و نفت داشت. خصوصاً که استالین در جریان نبرد با هیتلر، به ضعف استراتژیک شوروی در این خصوص پی برده بود.

پ)جاذبه جهانی کمونیسم:

در آن دوره روشنفکران و نخبگان بسیاری از تمام ملت‌های جهان و من‌جمله ایران، شیفته مرام و تبلیغات کمونیستی شده بودند و این موضوع، زمینه را برای تحقق آرزوهای جهانی رهبران شوروی و بلندپروازی استالین فراهم می‌کرد.

ت)ترس از محاصره توسط غرب:

استالین به خوبی می‌دانست که بعد از پایان جنگ جهانی، ائتلاف مصلحتی متفقین در هم شکسته و تقابل بین کمونیسم و امپریالیسم به‌صورت فزاینده‌ای بالا خواهد گرفت و در این میان، از محاصره شدن توسط هم‌پیمانان غرب می‌ترسید. بنابراین با نزدیک شدن پایان جنگ جهانی، رهبران شوروی نیم‌نگاهی به سمت جنوب قفقاز پیدا کردند. جایی که:

۱. نزدیک‌ترین مسیر برای رسیدن به آب‌های گرم بود.

۲. قلب انرژی و نفت جهان بود.

۳. بسیاری از نخبگان و روشنفکرانش در ایران و عراق در رویای کمونیست نفس می‌کشیدند.

۴. بهترین راه جلوگیری از محاصره ژئوپلیتیک توسط غرب بود.

۵. مشکلات، بی‌کفایتی حاکمان و نارضایتی گسترده، زمینه و امکان گرایش مردم به شوروی را فراهم کرده بود.

۶. اشغال و حضور ارتش سرخ در شمال ایران، امکان عملیاتی کردن برنامه‌ها را فراهم کرده بود.

برای شوروی، نقطه عطف جنگ جهانی دوم، زمستان سال ۱۹۴۳ میلادی بود. زمانی که در نبرد معروف استالینگراد، مقاومت سرسختانه ارتش سرخ، قوای آلمان را برای تصرف شهر استراتژیک استالینگراد که اکنون ولگوگراد خوانده می‌شود، ناکام گذاشت.

در جریان این نبرد، آلمانی‌ها که حتی موفق شده بودند به شهر وارد شوند بعد از پنج ماه نبرد پر تلفات، شکست خوردند و عقب‌نشینی کردند. و عملاً از این زمان، عقب‌نشینی آلمان در جبهه شرقی آغاز شد و تا فتح برلین توسط ارتش سرخ ادامه پیدا کرد.

رفتار شوروی در ایران، قبل و بعد از نبرد استالینگراد متفاوت بوده است. تا نبرد استالینگراد، دولت شوروی از موضع تدافعی در جنگ نقش داشت و به غایت به حمایت غرب از عملیات نظامی خودش، اهمیت می‌داد. اما بعد از نبرد استالینگراد ما می‌توانیم چرخشی را در سیاست‌های جنگی و همچنین سیاست‌های مربوط به کشورهای تحت اشغال ببینیم. اینجا دیگر شوروی موضعی تهاجمی پیدا می‌کند و مطالباتی را مطرح می‌کند که پیش‌تر اشاره‌ای به آن نبود.