فرقه دموکرات آذربایجان یا فرقه استالین؟

آناخبر: آیا تأسیس حکومت فرقه دمکرات در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ چیزی خودجوش و نتیجه خواست و مبارزه مردم آذربایجان بود و یا اینکه این حکومت توسط شوروی طرح‌ریزی و سازمان‌دهی شد؟

به گزارش آناخبر، در سال ۱۹۴۴ و زمانی که یک هیئت از شوروی برای مذاکره درباره امتیاز نفت شمال به تهران آمد، با یک بهانه بزرگ از سوی سیاستمداران ایران روبه‌رو شد. آن‌ها می‌گفتند بنا به مصوبه مجلس شورای ملی، اهدای هرگونه امتیاز نفتی به کشورهای خارجی تا پایان جنگ و اشغال ایران، منع شده است.

یک سال بعد، وقتی جنگ تمام شد، بر اساس توافق تهران، هم شوروی و هم بریتانیا باید ایران را ترک می‌کردند.

گویی آن‌ها که در شوروی، ایده توسعه مرزهای این کشور را در سر داشتند، فرصت چندانی نداشتند. شاید به همین دلیل بود که سیاست‌های شوروی در ایران بعد از جنگ، به سرعت تغییر کرد.

تقریباً یک ماه بعد از پایان جنگ، سیاست مسکو در قبال آذربایجان ایران شفاف‌تر شروع به رخ نمودن کرد. در ۱۰ ژوئن هیئت وزیران شوروی طرحی سری تصویب کرد که بر مبنای آن شعبه تمام مؤسسات اقتصادی آذربایجان شوروی در شهرهای بزرگ آذربایجان ایران تأسیس شود.

این تصمیم، سرمایه‌گذاری بزرگی را می‌طلبید. طبیعی است که حکومت شوروی بدون داشتن برنامه‌ای گسترده برای آینده این منطقه این سرمایه عظیم را به این مسئله اختصاص نمی‌داد. این پروژه‌ای عظیم بود و رهبری یک حکومت در حالی که خود این کشور نیاز به سرمایه برای ترمیم ویرانه‌های جنگ داشت، تصمیم به ایجاد شعبه‌های مؤسسات صنعتی خود در دولتی دیگر می‌کرد.

۱۱ روز پس از این تصمیم یعنی ۲۱ ژوئن، کمیته دفاعی دولت شوروی مخفیانه تصویب کرد که در جنوب خزر و آذربایجان ایران عملیات زمین‌شناختی برای اکتشاف نفت انجام شود. این طرح نیز طرحی بزرگ بود و نیاز به سرمایه بزرگی داشت.

البته تلاش‌های شوروی برای پیاده کردن نقشه خودمختاری آذربایجان به گسترش این صنایع ختم نشد و خیلی زود ابعاد عملیاتی پیدا کرد. بر اساس اسناد به جای مانده از شوروی، یکی از مهم‌ترین اسناد حزب کمونیست شوروی در روز ششم ژوئیه ۱۹۴۵ میلادی، پانزدهم تیر سال ۱۳۲۴ خورشیدی، در کمیته مرکزی این حزب تصویب شد.

در شش ژوئیه مجدداً سند سری دیگری در حزب کمونیست بلشویک اتحاد شوروی برای ایجاد جنبش‌های تجزیه‌طلبانه در آذربایجان ایران و جنوب خزر تصویب شد. همه این اسناد امضای استالین را داشت و او مستقیماً در این موضوع نقش داشت. در سند شش ژوئیه آشکارا گفته می‌شد که برای توسعه حرکت تجزیه‌طلبانه در آذربایجان (جنوبی!)، حزبی ملی تشکیل شود و به باقروف، تیمور قلی اوف و میرزا ابراهیموف وزیر فرهنگ آذربایجان شوروی سپرده شده بود که اقدامات لازم در این زمینه را انجام دهند.

ترجمه بخش‌هایی از این سند درباره اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه‌طلبانه در آذربایجان جنوبی و دیگر استان‌های ایران شمالی:

فوق‌العاده سرّی به: رفیق باقروف اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه‌طلبانه در آذربایجان جنوبی و دیگر استان‌های ایران شمالی

۱. در نظر بگیرید که توصیه می‌شود به کارهای مقدماتی برای تشکیل یک ولایت خودمختار ملی آذربایجان در چارچوب دولت ایران شروع شود که صاحب اختیارات وسیع باشد. در عین حال در استان‌های گیلان، مازندران، گرگان و خراسان هم یک جنبش تجزیه‌طلبانه سازمان‌دهی شود.

۲. در آذربایجان جنوبی فرقه‌ای دمکرات با نام 'فرقه ('حزب') دمکرات آذربایجان' با هدف رهبری جنبش تجزیه‌طلبانه ایجاد شود. ایجاد فرقه دمکرات آذربایجان جنوبی باید هم‌زمان با تجدید سازمان‌دهی شاخه آذربایجان حزب توده ایران باشد و طرفداران جنبش تجزیه‌طلبانه از تمام طبقات مردم را به آن جلب کند.

۳. فعالیت مناسب بین کُردهای شمال ایران برای جلب آنان به جنبش جدایی‌طلبانه و ایجاد یک ولایت خودمختار ملی کُرد انجام شود.

۴. در تبریز گروهی از کارگران مسئول برای رهبری جنبش تجزیه‌طلبانه را تشکیل داده به آن‌ها وظیفه هماهنگ کردن ('برقراری تماس') کارشان با سرکنسولگری اتحاد شوروی در تبریز را بدهید. سرپرستی عمومی این گروه به عهده باقروف و یعقوبوف است.

۵. طرح‌ریزی کار مقدماتی در رابطه با برقراری انتخابات مجلس پانزدهم ایران در آذربایجان جنوبی و همچنین انتخاب نمایندگان طرفدار جنبش تجزیه‌طلبانه به کمیته مرکزی حزب کمونیست (بلشویک) (باقروف و ابراهیموف) سپرده شود. کار مزبور تحت این شعارها انجام خواهد شد:

الف – تقسیم اراضی دولت و مالکان بزرگ به دهقانان و دادن وام‌های درازمدت به دهقانان، ب – از بین بردن بیکاری از طریق احیا و گسترش کار در مؤسسات و در عین حال از طریق ساختن راه‌ها و دیگر کارهای اجتماعی، ج – بهبود خدمات اجتماعی و تأمین آب از طریق لوله‌کشی، د – بهبود بهداشت اجتماعی، ه – استفاده حداقل ۵۰ درصد مالیات دولتی برای نیازهای محلی، و – حقوق برابر برای اقلیت‌های ملی و ایلات: افتتاح مدارس و نشر روزنامه و کتاب به زبان‌های آذربایجانی، کُردی، ارمنی و آشوری، برگزاری جلسات دادگاه و مکاتبات رسمی در مؤسسه‌های محلی به زبان‌های بومی، ایجاد یک مدیریت استانی از جمله ژاندارمری و پلیس که متشکل از افراد بومی محل باشد، تأسیس انجمن‌های ولایتی، ایالتی و شهری (و) مؤسسات خودگردان محلی، ز – بهبود چشمگیر روابط شوروی و ایران.

(و الخ…)

ششم ژوئیه ۱۹۴۵

دفتر سیاسی حزب کمونیست (بلشویک) اتحاد شوروی

(امضاء:) استالین

این‌ها بخش‌هایی از نامه فوق محرمانه و تاریخی استالین بود که بعد از چندین سال از طبقه‌بندی خارج شده است.

با وجود این سند تاریخی و سایر مستندات موجود، آیا هنوز هم هستند کسانی که بگویند فرقه دمکرات آذربایجان از بستر مردمی برای عدالت‌خواهی برخاسته بود؟

یا به این باور می‌رسند که چیزی جز فرقه استالین نبوده است؟